ضرورت ارزشيابي توصيفي و ارزشيابي آن


محمد حسن مقنی زاده
اسفند ماه 1381
moqanizadeh@hotmail.com

درنظام ارزشيابي آموزشي در مدارس كشور بر اساس مصوبات شوراي عالي آموزش و پرورش اقداماتي نظير امتحانات دو نوبتي، ابتدا بطور آزمايشي و بعداً به صورت قطعي و فراگير اجرا شده است. ليكن با مطالعه و بررسي به عمل آمده نتايج حاصله، تامين كننده نظر آن شورا و مسئولين مربوطه نيست. (دفتر ارزشيابي تحصيلي و تربيتي، بي تا، صفحه 138).
شوراي عالي آموزش و پرورش با توجه به گزارش كميسيون معين شورا مبني بر لزوم اصلاح آئين نامه امتحانات دو نوبتي، به معاونت آموزش عمومي و امور تربيتي ماموريت داده است تا در اين زمينه اقدام نمايد. دفتر ارزشيابي تحصيلي و تربيتي با تشكيل كميته هاي متعدد كارشناسي و همزمان با آن با تشكيل شوراي علمي مركب از اساتيد دانشگاهِ متخصص در امر ارزشيابي، دفاتر و مراجع ذيربط (شوراي عالي، دفتر تاليف كتب درسي، اداره كل سنجش و ارزشيابي معاونت آموزش هاي نظري و مهارتي و يك نفر معلم پايه اول ابتدائي) مطالعه وبررسي را در زمينه هاي مباني نظري و تئوري موضوعات،
بررسي هاي تطبيقي و بين المللي و نظر خواهي از اساتيد، كارشناسان و صاحبنظران انجام داده و نتايج مطالعات به شوراي عالي آموزش و پرورش تقديم شده است.(همان)
راي شوراي عالي آموزش و پرورش در ششصد و هفتاد و نهمين جلسه در تاريخ 30/8/81 به وزارت آموزش و پرورش اجازه داده است كه نسبت به تغيير مقياس كمي
( 20-0) به مقياس كيفي(توصيفي) در ارزشيابي از دانش آموزان اقدام و آن را به صورت آزمايشي از سال تحصيلي 82-1381 در تعدادي از مدارس دوره ابتدائي اجرا كند.
اين راي طي نامه شماره 8/5436/120 به تاريخ 16/9/81 به معاون آموزش عمومي و امور تربيتي ابلاغ شده است.
" منظور از روش هاي توصيفي در ارزشيابي توجه به رويكردي است كه در آن معلم تغييرات و تحولات ايجاد شده در دانش آموز را با فنون متفاوت بررسي كرده و به صورت مشروح بر اساس شاخصهاي پيشرفت و يا اهداف از پيش تعيين شده به اطلاع دانش آموز و والدين مي رساند. بررسي نظام ارزشيابي كشورهاي مختلف جهان نشان مي دهد استفاده از كارنامه توصيفي امري رايج و داراي سابقه اي طولاني است. در كشور فرانسه روش نمره گذاري استفاده از طيف با عبارات توصيفي: بالاتر از استاندارد، مطابق استاندارد، ناسازگار با استاندارد و . . . مي باشد. در آلمان شش مقوله و يا طيف و در ژاپن استفاده از پنج مفهوم همراه با جملات توصيفي است. خلاصه اينكه در بسياري از كشورهاي مختلف جهان، كارنامه فقط نمرات خام را شامل نگرديده و تمامي فعاليتها و مهارت ها و نگرش كودك، توصيف و ارزشيابي مي شود. ارائه نمره صرف ضمن ايجاد رقابت و اضطراب، يادگيري و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان را تحت الشعاع قرارداده و با ايجاد افسردگي، بخش زيادي از منابع و استعدادهاي با لقوه انساني و اقتصادي را تلف
مي نمايد. برخورد معلمان و والدين و ارزش بيش از حد قائل شدن به امتحان و تكرار بيهوده آن و استفاده ابزاري از آن باعث ايجاد دلسردي از تعليم و تربيت و امتحان با اين سبك و سياق، نقطه پايان يادگيري و نوعي رهايي از درس و تحصيل محسوب مي شود. (همان، صفحه 139).
براي انجام ارزشيابي توصيفي يا اصيل و همه جانبه چهار منبع پيشنهاد شده است:
1) كارنامه ارزشيابي توصيفي،
2) چك ليست ها
3) برگ ثبت گزارش
4) پوشه كار( دفتر ارزشيابي تحصيلي و تربيتي، زمستان 1381، صفحه 4).
در گزارشي كه تحت عنوان " راهنماي ارزشيابي توصيفي – تكويني در پايه اول ابتدائي" توسط يحيي كاظمي و محمد حسني در 10 صفحه نوشته شده، مطالبي در خصوص نحوه به كارگيري چهار منبع جمع آوري اطلاعات ارزشيابي توصيفي فوق الذكر تدوين شده است.
گزارشي نيز تحت عنوان "راهنماي ارزشيابي توصيفي" در 18 صفحه توسط يحيي كاظمي تهيه شده، كه در بهمن ماه سال 1381 منتشر شده است. اين گزارش در نشست توجيهي يك روزه با حضور 16 تن از معلمان 8 مدرسه ابتدائي و 8 نفر از مديران اين مدارس و كارشناسان ارزشيابي آموزش و پرورش چهار استان مجري طرح در تاريخ 12 بهمن در تهران ارائه شده است و پس از آن نيز با حضور 4 تن از معلمان و 2 تن از مديران و چند نفر از كارشناسان اموزش و پرورش استان سيستان و بلوچستان در زاهدان در يك گردهمايي يك روزه ديگر، مجريان طرح پيش آزمايشي مقياس كيفي در پايه اول ابتدائي در اين شهر در جريان نحوه انجام ارزشيابي توصيفي قرار گرفته اند.
كارنامه ارزشيابي توصيفي شامل حداقل اهدافي است كه معلم مي تواند براي رشد همه جانبه دانش آموزانِ سال اول ابتدائي، تدارك ببيند. از معلم انتظار مي رود در چهار مرحله از سال تحصيلي (هر دوماه يكبار) ميزان پيشرفت دانش آموزان خود را در كارنامه ارزشيابي توصيفي، ثبت كند. كارنامه ارزشيابي توصيفي در هر مرحله با استفاده از اطلاعات بدست آمده از طريق چك ليست ها، برگه هاي ثبت گزارش، پوشه كار و ديگر ارزيابي هاي تراكمي( ارزشيابي هاي ضمن تدريس) تكميل مي شود. معلم با استفاده از چهار علامت، ميزان موفقيت خود را در رساندن دانش آموز به اهداف فهرست شده در كارنامه ارزشيابي توصيفي، ثبت مي كند. اين علامت ها شامل "ك" به معناي كاملاً تحقق يافته، "ت" به معناي تا حدود زيادي تحقق يافته، "ن" به معناي نسبتاً تحقق يافته و "ب" به معناي بيشتر بايد تلاش شود؛ مي باشد. (دفتر ارزشيابي تحصيلي و تربيتي، بهمن ماه 1381، صفحه 2).
كارنامه ارزشيابي توصيفي بر اساس مندرجات گزارش اخير الذكر بايد بعد از هر مرحله ارزش گذاري، به رويت و امضاي مدير مدرسه و والدين دانش آموز برسد. كارنامه ارزشيابي توصيفي داراي 36 هدف در دو 9 بعد: جسماني، عاطفي، اجتماعي، مهارت هاي شناختي، خواندن و نوشتن، حساب كردن، قرآن، علوم و هنر مي باشد. در گزارش اخير الذكرو ساير مدارك منتشر شده توسط دفتر ارزشيابي تحصيلي و تربيتي در خصوص روش شناسي و نحوه تدوين هدف هاي 36 گانه در كارنامه توصيفي، مطلبي ملاحظه نشد. لذا از مسئولين مربوطه تقاضا شد ولو در چند صفحه، اطلاعات مكتوبي در اين خصوص در اختيار نگارنده بگذارند.
از نيمه دوم بهمن ماه 1381 عملاً اجراي طرح پيش آزمايشي مقياس كيفي در 20 كلاس پايه اول ابتدائي در 10 مدرسه با كمك مستقيم 30 تن از همكاران شروع شده است. مسئولين دفتر ارزشيابي تحصيلي و تربيتي اميدوارند با انجام اين طرح در سال تحصيلي جاري، زمينه اجراي آزمايش ارزشيابي توصيفي در تعدادي از مدارس ابتدائي كشور در سال تحصيلي 83-1382 را فراهم آورند. بنابراين دغدغه اصلي در حال حاضر دو چيز است:
اول اينكه طرح مقياس كيفي در مدارس ابتدائي مجري طرح به درستي اجرا گردد.
دوم اينكه ازاجراي طرح اطلاعات فرايندي و پيامدي تهيه شود تا نقاط قوت و ضعف كار سنجيده شده و دست مايه مناسبي براي ادامه كار فراهم گردد.
در روزهاي اول ماه اسفند 1381، از نگارنده دعوت شد تا ارزشيابي اجراي پيش آزمايشي مقياس كيفي در مدارس تحت پوشش طرح را به عهده بگيرم. نگارنده ضمن تشكر و استقبال از اين دعوت، پيشنهاد كردم كه اين كار با استفاده از مدل ارزشيابي توانمند ساز (EMPOWERMENT EVALUATION MODEL) صورت گيرد. اين پيشنهاد پذيرفته شد و كار ارزشيابي بلافاصله آغاز گرديد